1. Trang chủ >
  2. Luận Văn - Báo Cáo >
  3. Thạc sĩ - Cao học >
Tải bản đầy đủ - 0 (trang)
Chương 3:THƠ NÔM HỒ XUÂN HƯƠNG SỰ TIẾP THU VÀ SÁNG TẠO TỪ CỘI RỄ CỦA NỀN VĂN HÓA DÂN GIAN NỬA CUỐI THẾ KỶ XVIII VÀ NỬA ĐẦU THẾ KỶ XIX.

Chương 3:THƠ NÔM HỒ XUÂN HƯƠNG SỰ TIẾP THU VÀ SÁNG TẠO TỪ CỘI RỄ CỦA NỀN VĂN HÓA DÂN GIAN NỬA CUỐI THẾ KỶ XVIII VÀ NỬA ĐẦU THẾ KỶ XIX.

Tải bản đầy đủ - 0trang

hiện tượng v ă n học đ ộ c đ á o n h ư Xu â n Hư ơ n g v à t h ơ N ô m của B à

đ ề u không dễ d à n g v à Hồ Xu â n Hư ơ n g vẫn là vấn đ ề t h ờ i sự n h ức

nhối c ủ a giới nghiên c ứu , phê bình văn h ọ c c ũ n g l à vì lẽ đó. Nh ưn g

v ấ n đ ề n g h i ê n cứu về t h ơ Nô m H ồ Xu â n Hương t r o n g n h ữn g

n ă m t á m mươi c ủ a t h ế k ỷ n à y đ ã b ắ t đ ầ u loé s á n g bởi sự xuất

h i ệ n c ủ a p h ư ơ n g p h á p l u ậ n nghiên cứu mà n h à l ý l u ậ n thiên tài

M . B a k h t i n e đ ã p h á t g i á c : nghiên cứu v ă n h ọ c t r o n g trường văn

hóa dân gian n ó i riêng và v ă n hóa nói chung [ 7 , 8 ] là một h ướ n g tiếp

c ậ n mớ i v ớ i n h i ề u triển vọng, kết h ợ p v ớ i x u thế nghiên cứu liên

n g à n h [ 9 7 , 1 2 4 ] đ a n g là x u h ướ n g rất đ á n g được tìm tòi trong

nghiên c ứu mọi c h u yê n n g à n h khoa h ọ c , đ ặ c b i ệ t là k h o a h ọ c

n h â n v ă n , k h o a h ọ c xã hội. Đến v ớ i văn h ó a d â n g i a n , Xu â n

Hương c h ọ n lọc một t r o n g n h ữn g trung tâm điểm của v ă n h ó a d â n

gian c h í n h là triết l ý , t í n n g ưỡ n g p h ồ n thực - linh h ồ n tạo nên

n h ữn g b i ế n t ấ u c h o n h ữn g b ả n s o n a t tuyệt v ờ i c ủ a b ả n giao

hưởng n h â n v ă n vĩ đ ạ i mà cả v ă n hó a c h í n h t h ố n g , l ẫ n v ă n h ó a

d â n gian, cả v ă n h ọ c b á c học, lẫn v ă n học d â n gian, v ă n h ọ c

t r u yề n miệng . . . đ ề u đ ồ n g cảm t h ể h i ệ n ở n h i ề u c u n g bậc, sắc đ ộ

khác n h a u . Lu ậ n v ă n c ủ a c h ú n g tôi c h ỉ k h ả o s á t t h ơ N ô m Xu â n

Hương trong q u a n h ệ so s á n h , đối chiếu v ớ i c á c t h à n h tố c ủ a v ă n

h ó a d â n gian (folklore) n h ư : v ă n h ọ c d â n gian ( t r ọ n g t â m là mả n g

ca d a o t ụ c n g ữ , c â u đố, t r u yệ n kể d â n gian mà yếu tố h à i l à n ổ i

b ậ t - trong sự so s á n h v ớ i t i ế n g c ườ i d â n c h ủ trong thơ Nô m

X u â n Hương; là s â n k h ấ u d â n g i a n ( c h ủ yế u là Hề c h è o , Tuồng

đ ồ - c ũ n g t ừ chất " h à i hước d â n gian c h ủ đ ạ o c ủ a nó); là M ỹ

t h u ậ t , h ộ i họa, điêu khắc d â n gian ( c h ủ yếu l à điêu khắc đ ì n h l à n g ,

là điêu khắc gỗ d â n g i a n , q u a t r a n h khắc gỗ d â n gian Đông Hồ đ ậ m

đ à s ắ c t h á i d â n g i a n h ơ n c ả ) , là lễ h ộ i , c a h á t c ù n g trò c h ơ i d â n

g i a n ( đ ặ c b i ệ t là các lễ hội t ổ n g h ợ p các ý n g h ĩ a t ô n giáo v à c á c

h ì n h t h ức s i n h h o ạ i d â n g i a n , tiêu biểu là q u a n h ọ B ắ c Ni n h ) .

T

0

5



T

0

5



T

0

5



T

0

5



3.1. Thơ Nôm truyền tụng Hồ Xuân Hương - sự tiếp thu một cách chọn

lọc trong sự phong phú từ tư tường, triết lý, từ nguồn thi liệu và thi pháp

của nền văn hóa dân gian Việt Nam nửa đẩu thế kỷ XVIII và nửa đầu thê

kỷ XIX:

Về m ặ t tư tưởng, triết l ý : t h ơ Nô m X u â n H ươ n g đ ã tiếp t h u

đ ượ c từ n ề n v ă n h ó a d â n gian đ ồ ng thế k ỷ v ớ i mì n h n h ữn g giá

t r ị n h â n v ă n cực k ỳ p h o n g p h ú , s â u sắc. Đó là tư t ưở n g tự d o T

8

5



T

8

5



165



b ì n h đ ẳ n g - n h â n á i c h o con người. C h ú n g tôi đ ã k h á i q u á i b ằ n g

t ê n gọi: Triết lý vì con người - Tất cả vì con người. Nội d u n g c á c v ấ n

đ ề n à y, c h ú n g tôi đ ã t h ể hiện, c h ọ n lọc t r o n g C h ươ n g 2 c ủ a

Luận án.

T

6

4



T

6

4



T

6

4



T

6

4



T h ơ Nô m Xu â n H ư ơ n g n g o à i việc tiếp t h u - kế t h ừa n h ữn g

tư tưởrig triết lý c ủ a n ề n v ă n hóa d â n g i a n Vi ệ t N a m n ửa cuối t h ế

k ỷ XVIII và n ửa đ ầ u thế k ỷ XIX. Đó là một trong n h ữn g p h ầ n q u a n

t r ọ n g mà l u ậ n á n c ủ a c h ú n g t ô i muốn đ ề cập. Tất n h i ê n , x é t c h o

thật cặn kẽ, đ ầ y đ ủ , xét t h e o lý l u ậ n c ủ a M . B a k h ti n [ 7 ] , c ầ n

p h ả i thấy t h i t à i c ủ a Xu â n H ươ n g , n h ữn g giá trị cực k ỳ n h â n đ ạ o

kết h ợ p v ớ i sự t h ể h i ệ n độc đáo t r o n g bút p h á p ấy . . . c ũ n g k h ô n g

thể tách khỏi sự kế thừa v à tiếp tục c ủ a n h ữn g x u h ướ n g , trào lưu

v ă n h ọ c d â n c h ủ - tiến bộ có ở v ă n h ọ c viết (cũng nh ư V ă n h ó a

d â n gian) các thế k ỷ trước. Bởi vì, n h ư c h ú n g ta đ ã biết, M . B a k h t i n

đ ã n ê u rất đ ú n g đ ắ n , một tác p h ẩ m v ă n h ọ c l ớ n đ ư ợ c chuẩn bị

q u a n h i ề u thế k ỷ [ 7 ] . V ậ y n ê n , x é t c h o đ ầ y đ ủ , B à c h ú a thơ

N ô m c ủ a c h ú n g ta c ũ n g đ ã tiếp t h u được n h ữn g trào lưu h i ệ n thực,

n h â n đ ạ o đ ã n ả y sinh từ n ề n v ă n h ọ c ở n h ữn g thế k ỷ t r ướ c đ ó .

L ậ t lại n h ữn g t r a n g sử v ă n h ọ c g ia i k ỳ trước, c ù n g v ớ i n h ữn g

biến đ ổ i c ủ a h o à n cảnh lịch sử, v ớ i dấu hiệu s u y yếu c ủ a c h ế đ ộ

p h o n g k i ế n , lịch sử v ă n h ọ c c ũ n g x u ấ t h i ệ n một k h u yn h h ướ n g

mới, k h u yn h h ư ớ n g h i ệ n thực - n h â n đ ạ o , n h â n đ ạ o và h i ệ n t h ực .

T á c giả mở đ ầ u , k h ở i x ướ n g cho k h u yn h h ướ n g ấy có thể coi là

N g u yễ n Dữ v ớ i tác p h ẩ m " T r u yề n kỳ mạ n lục". Gạ t bỏ đ i n h ữn g

yếu tố l y k ỳ, t h ầ n b í , n h ữn g t h ủ p h á p n g h ệ t h u ậ t "che c h ắ n " sự

kiêm d u yệ t c ủ a n h à n ướ c p h o n g kiến, "Truyền k ỳ mạ n lục" v ẫ n là,

trước h ế t vẫn là n h ữn g c â u c h u yệ n c ả m động về số p h ậ n của con

người, đ ặ c biệt là người trí thức, người p h ụ n ữ . Hầ u hết c á c c â u

c h u yê n ở " T r u yề n k ỳ mạ n lục" đề u là n h ữn g c â u c h u yệ n v ề

n h ữn g c ả n h đ ờ i - v ớ i n h ữn g k h á t k h a o đ ư ợ c yêu t h ươ n g được

h ạ n h p h ú c t h ự c sự. N h u c ầ u h ạ n h p h ú c cá n h â n đ ã x u ấ t hiện v ớ i

sắc mà u c ủ a n ó . C h ú n g đ ượ c thể h i ệ n b ằ n g b ú t p h á p k h á bạo

d ạ n , v ớ i n g ô n n g ữ t h o n g t ụ c, đ ờ i t h ư ờ n g . " L â m t u yề n k ỳ ngộ"

mặc d ù x u ấ t n g u ồ n t ừ " Vi ê n Th ị truyện", tiểu thuyết T r u n g Quốc

c ủ a Cố Q u ỳn h đ ờ i Đường. Vậ y mà t á c p h ẩ m c h o thấy, n ó c h í n h

l à c â u c h u yệ n trong x ã h ộ i Việt Na m t h ờ i Lê - M ạ c . Nộ i d u n g

của tác p h ẩ m k h ô n g l à n h ữn g vấn đ ề vĩ đại, l ớ n lao. Gi á trị c ủ a tác

p h ẩ m c h í n h là ở k h ú c ca n g ợ i c a tinh yêu tự d o , là sức sổng và

T

6

4



T

6

4



T

6

4



T

6

4



T

2

7



T

2

7



T

2

7



T

2

7



T

6

4



T

6

4



T

6

4



T

6

4



T

6

4



T

3

7



T

6

4



T

3

7



T

6

4



T

6

4



166



đ á n g được sống từ cuộc đ ờ i thực tại. N ó chối từ mọi thiên đ ườ n g x a

l ạ v ớ i sự sống đ ủ đ ầ y cho con n g ườ i . Bước sang t h ế k ỷ XVII, "Song

t i n h " c ủ a Ng u yễ n H ữu Hà o l ạ i cho thấy sự đ i lên tiếp t ụ c của ý thức

cá nhân c ủ a con n gư ờ i đ ư ợ c thể h i ệ n t r o n g v ă n h ọ c n g h ệ t h u ậ t .

Đến đây, tình yêu - n h ữn g k h a o k h á t mu ô n t h ưở c ủ a con người - ở

mọ i t h ờ i đ ạ i được thể h i ệ n q u a l ớ p n g ô n n g ữ cụ t h ể đến d a t h ị t ,

c h ẳ n g c h ú t c h e c h ắ n trước b ú a r ì u và sự c a n h c h ừn g c ủ a lễ g i á o ,

trước n h ữn g k h a o k h á t á i â n , h ạ n h p h ú c rất thực c ủ a con n g ườ i

. . . Nh ữn g x u h ướ n g , c h ủ đ ề về h ạ n h p h ú c , tình yêu t ự d o trong

v ă n học ở giai k ỳ t r ướ c ( q u a n h ữn g sáng tác tiêu b i ê u ...) n h ư vừa

n ê u h ẳ n l à đ ã góp p h ầ n tiếp sức c h o n h ữn g giá trị n h â n đ ạ o

p h o n g p h ú , rực r ỡ , đ ộ c đ á o đ ượ c c h ắ t lọc q u a những b à i thơ

N ô m c ủ a Xu â n Hư ơ n g .

T

0

9



T

0

9



T

0

9



0

T9

6

4



T

6

4



R



R



Về mặ t t h i liệu : Xu â n H ươ n g mư ợ n từ n ề n v ă n h ó a d â n

g i a n những chất liệu ngôn n g ữ , đ ề tài thể hiện. Đi ề u n à y đ ã đ ượ c

c á c n h à nghiên cứu đ i trước q u a n tâm và thể hiện. C h ú n g tôi, t r o n g

luận á n c ủ a mình, góp p h ầ n chứng tỏ những giá trị về mặ t t ư tưởng,

triết lý v à t h i p h á p ở v ă n h ó a d â n g i a n đ ã đ ượ c Hồ X u â n Hương

liếp t h u – kế t h ừa v à s á n g t ạ o .

T

2

7



T

2

7



T

6

4



T

6

4



T

2

7



Từ n h ữn g c ơ n g trình đ ầ u tiên n g h iê n cứu về t h ơ Hồ Xu â n

Hương, những n h à nghiên cứu đ ầ u tiên đ ã c h o thấy, thơ Nô m c ủ a

X u â n Hư ơ n g đ ề u đ ã tiếp thu từ ca d a o , t ụ c ngữ, sau đ ó là t r u yệ n

cười, là c â u đ ố tục, là lễ h ộ i d â n gian (xếp theo t r ì n h tự c ủ a q u á

trình p h á t hiện trong q u á trình n g h i ên cứu về thơ Hồ Xu â n Hương).

Những cơng trình n g h i ê n cứu n g h i ê m t ú c của các n h à n g h i ê n c ứu ,

c ủ a những chuyên gia đ ầ u tiên về Hồ Xu â n H ươ n g , đối v ớ i c h ú n g

t ô i l à sự gợi mở b a n đầu r ấ t có ý nghĩa, nó g i ú p c h ú n g tơi kiếm tìm

n h ữn g vấn đ ề thuộc về d ấ u hiệu c ủ a triết l ý , t ư tưởng, c ủ a t h i

p h á p , thi liệu p h on g p h ú từ n ề n v ă n hóa d â n gian đ ậ m đ à triết l ý

n h â n b ả n rất đ ặ c biệt ở thời k ỳ n à y. N h ữn g p h á t h i ệ n trên, cho đến

n a y đ ã trở nên vấn đ ề a i a i c ũ n g cảm n h ậ n đ ượ c . Và vì vậy, chúng

lơi x i n p h é p không n h ắ c lại ở đ â y. Với đ ề t à i c ủ a l u ậ n á n , c h ú n g

tôi đ ặ t vấn đề tìm h i ể u mối q u a n h ệ trong sự Liếp t h u giữa t h ơ Nô m

H ồ Xu â n H ươ n g trên p h ạ m vi k h á r ộ n g l à văn hóa d â n g i a n

(không chỉ là v ớ i v ă n học d â n gian - n h ư con đường mà các n h à

nghiên cứu đ ầ u tiên đ ã nghiên c ứu ) . Nó i đ ế n v ă n h óa d â n gian,

trong mọ i t h ờ i đ ạ i v à đ ặ c b i ệ t l à ở thời hiện tại, vấn đ ề n à y đ a n g

T

1

4



T

1

4



T

1

4



T

1

4



T

1

4



T

1

4



T

6

4



167



T

6

4



là một k h o a h ọ c đ a n g còn liềm ẩ n n h i ề u v ấ n đ ề không giản đ ơ n n ó đ a n g đ ó n g v a i trò n h ư một cái đ i n h , cái gốc q u a n trọng trong

b ả n sắc v ă n h ó a d â n tộc. M à vấn đề b ả n s ắ c d â n lộc, t r o n g

k h o ả n g h ớ n mười n ă m trở lại, đ ặ c biệt là t h ờ i g i a n gầ n đ â y h ơ n

nữa, vấn đ ề v ă n h ó a v à n g u ồ c u ồ n cội của v ă n h ó a đ ã và đ a n g trở

t h à n h vấn đ ề bức bách, t h ờ i sự không c h ỉ đối v ớ i g i ớ i nghiên c ứu

c h u yê n n g à n h , n ó là vấn đ ề c ủ a t o à n x ã h ộ i , c ủ a các quốc gia

p h á t triển v à đang p h á t triển [ 6 0 ]. Nó là vấn đ ề c ủ a t o à n c ầ u - toàn

n h â n loại... T r ở lại v ớ i n g u ồ n cội đ ã g ó p p h ầ n t ạ o n ê n n h ữn g giá

trị v à b ả n sắc c ủ a v ă n h ó a , trong g i a o l ưu q u ố c tế đ a n g trở n ê n

vô c ù n g c ậ n cấp. S a u một t h ờ i g i a n - k h á d à i - n h â n l o ạ i đ ã n g ủ

v ù i trong c u ộ c t r a n h giành c h o mình n h ữn g giá trị v ậ t chất v à vì

n ề n v ă n mi n h v ậ t chất. Nh ữn g c ả n h b á o ấy đ ã được l o a n r a từ

c á c n h à x ã h ộ i học, v ă n h ó a h ọ c c ủ a thế giới đ ã tỏ r a rất có ích đối

v ớ i c h ú n g ta, r ằ ng sẽ là mu ộ n mà n g , nếu như... .C h ú n g tôi đ ã từng

rất t r â n t r ọ n g c â y b ú t n g h i ê n cứu u yê n t h â m, trí tuệ, đ ượ c t r ì n h

b à y b ằ n g ngòi b ú t tài hoa, rất mỹ t h u ậ t , rất v ă n h ó a c ủ a n h à

n g h i ê n c ứu , p h ê b ì n h mỹ t h u ậ t điêu khắc khá sáng giá h i ệ n n a y

c ủ a Vi ệ t Na m - tác giả Ng u yễ n Qu â n , P h a n C ẩ m Thượng, q u a các

cơng trình về [186]: " M Ỹ t h u ậ t ở làng!”, "Mỹ t h u ậ t c ổ điển Việt

N a m" c ủ a h a i n h à n g h i ê n c ứu đ ã g i ú p c h ú n g tôi hiểu và c ả m v à

c ả m đ ể h i ể u đ ượ c cái h ồ n của mỹ t h u ậ t điêu k h ắ c d â n gian Việt

N a m. M ộ t loại thể tưởng n h ư dễ d à n g v à thực tế đ ã khơng h o à n tồn

g i ả n đ ơ n . Trở về v ớ i v ấ n đ ề c h ú n g t ô i đang đ ề c ậ p - mối q u a n

h ệ tiếp t h u - s á n g tạo c ủ a thơ Nô m X u â n Hương từ và trên mảnh

đ ấ t mỡ mà u , t r ù p h ú c ủ a n ề n v ă n h ó a d â n gian thế k ỷ n à y,

c h ú n g tôi n h ậ n r a rằng, thực ra, q u á trình tiếp t h u - s á n g t ạ o l à h a i

sự tiếp nối ma n g t í n h liên h o à n trong q u á t r ì n h lao động n g h ệ

t h u ậ t c ủ a thiên tài Xu â n H ươ n g , đ ể từ t r ê n n g u ồ n t h i l i ệ u ấ y,

n h ữn g b à i t h ơ Nô m c ủ a Xu â n Hươ n g cứ roi rói n h ư k h ơ n g thể

n à o k h á c được... Do yêu cầu c ủ a l u ậ n á n là t í n h chất kh ả o cứu, đối

chiếu, t ậ p h ợ p các d ẫ n liệu, vì v ậ y n ê n b ố cục c ủ a n ó t ạ m c h i a

t h à n h h a i q u á trình : tiếp t h u v à s á n g tạo c ủ a thơ N ô m Xu â n

H ư ơ n g từ n g u ồ n nước c ủ a v ă n h ó a d â n gian Việt Na m. Q u a việc

tìm hiểu c á c b à i t h ơ Nô m đ ư ợ c t r u yề n t ụ n g là c ủ a X u â n H ươ n g

và v ă n h ó a dân gian. C h ú n g t ô i n h ậ n thấy, về mặ t n g h ệ t h u ậ t t h ể

h i ệ n , t h ơ Nô m Xu â n Hương đ ã tiếp t h u những đặc đ i ể m s a u đ â y :

T

2

9



T

2

9



3.1.1: Thơ Nôm Hồ Xuân Hương tiếp thu lối bố cục ngắn gọn, hàm súc

168



như đúc kết một chân lý - triết lý mang tính thế tục, đậm đà chất nhân

văn .



C h ú n g ta đ ã dễ dà n g n h ậ n t h ấ y đ i ề u đ ầ u t i ê n ở t h ơ Nô m

X u â n H ươ n g là b ố cúc n g ắ n g ọ n , h à m s ú c . T r o n g tất c ả c á c b à i

t h ơ Nô m đ ượ c c h ọ n lọc c ủ a lác giả Đ à o Th á i Tô n t r o n g "Thơ Hồ

X u â n Hư ơ n g " [ 2 2 8 ] l à m t à i liệu t h a m k h a o đ ố i chiếu gồm h a i

mư ơ i sáu b à i ( 2 6 ) , tất c ả đ ề u chỉ chấp n h ậ n đ ộ d à i tối đ a là t á m

c â u (8), v à n g ắ n n h ấ t là ( 4 ) bốn c â u t h ơ . Để t h ực hiện c h ú t t ì n h

yê u , c ủ a "cái thuở b a n đ ầ u lưu luyến ấy", ca d a o bao giờ c ũ n g có

n h i ề u c á c h t h ể h i ệ n - v à b a o giờ cũng n h ẹ n h à n g , n g ắ n g ọ n :

T

9

2



T

9

2



- B a o giờ c h o đến t h á n g h a i ,

Con g á i l à m cỏ con trai be b ờ .

- H ô m q u a t r ă n g s á n g tờ mờ,

E m đ i t á t nước, t ì n h cờ g ặ p a n h . ( C a d a o )

Và ở Xu â n Hư ơ n g :

- Quả c a u n h o n h ỏ miếng trầu h ô i ,

N à y c ủ a Xu â n Hư ơ n g mớ i q u ệ t rồi,

Có p h ả i d u yê n n ha u t h ì t h ắ m lại,

Đ ừ n g x a n h n h ư lá b ạ c n h ư vôi.( M ờ i t r ầ u )

Ngắn g ọ n - k h ú c chiết - h à m s ú c , đ ó là đặc điểm dễ d à n g t h ấ y

được ờ các thể loai t h u ộ c v ă n h ó a d â n g i a n – đ ặ c b i ệ t là t r o n g

v ă n h ọ c d â n gian n h ằ m biểu đ ạ t triết l ý c ủ a d â n g i a n .

T

6

4



T

6

4



- T a y nâng chén muối đ ĩ a gừng,

G ừn g c a y muối m ặ n , x i n đ ừ n g q u e n n h a u .

- Đói lòng ă n n ắ m lá s u n g ,

C h ồ n g mộ t t h ì lấy, c h ồ n g c h u n g thì đ ừn g .

- C h é t h a m ngồi mũi thuyền rồng,

T u y r ằ n g tôi đ ẹ p , n h ưn g c h ồ n g người ta.

169



C h ớ t h a m vóc lĩnh trừu h o a ,

Lấy c h ồ n g l à m lẽ n g ư ờ i ta d à y vò .(Ca d a o )

Đến l ượ t mình, X u â n Hư ơ n g c ũn g d ứt k h o á t , n gắ n g ọ n ,

triết l ý kiểu c ủ a d â n gian

- K ẻ đ ắ p c h ă n c h un g k ẻ l ạ n h lùng,

- C h é m cha c á i kiếp lấy c h ồ n g c h u n g .

( Lấ y c h ồ n g c h u ng )

L ạ i n ó i đến tục ngữ, c â u đố, t r u yệ n cười, t r u yệ n tiếu l â m, đến

các vở chèo, tuồng b a o giờ c ũ n g đ ư ợ c x â y d ựn g b ằ n g bố cục t h ậ t

n g ắ n g ọ n . Tr u yệ n k ể d â n gian c ủ a ta từ t r u yệ n cổ tích, t r u yệ n

cười h a y t r u yệ n Tr ạ n g , t r u yệ n tiếu l â m đ ề u có c h u n g b ố cục g ọ n ,

n g ắ n , h à m s ú c n h ư thế. Th ậ m c h í ,t r o n g một loạt các t r u yệ n

T r ạ n g Qu ỳn h ( h ẳ n n h i ê n k h ô n g p h ả i chỉ có mộ t , h a i truyện mà

t h ự c sự n ó đ ã hì n h t h à n h cả mộ t hệ thống truyện T r ạ n g ) . Vậ y

n h ưn g , c h ú n g đ ề u có bố cục riêng, n g ắ n gọn bởi từng c â u c h u yệ n

đ ề u thể h i ệ n mộ t nội d u n g đ ộ c lập c ủ a nó, k h ô n g p h ụ t h u ộ c l ẫ n

n h a u t r o n g cả h ệ thống t r u yệ n T r ạ n g . T r o n g chèo v à Tu ồ n g đ ồ

cũng thế. C h ấ p h à n h triệt đ ể , n h ư là n g u yê n tắc c ủ a thi p h á p

c h u n g c ủ a v ă n học - văn h ó a d â n gian q u y đ ị n h , bố cục các vở

chèo, vở tuồng đều có c h i a t ừn g mà n . V à từng màn ấ y tự độc lập thể

hiện một p h ầ n n ội d u n g k h á độc lập c ủ a mì n h . Trong vở chèo

" Qu a n  m T h ị Kí n h " , đ ượ c c h i a t h à n h nhiều màn, n h i ề u l ớ p mà

tự n ô i d u n g c ủ a n ó đ ã biểu đ ạ t mộ t vấn đ ề , mộ t n ộ i d u n g k h á

độc lập c ủ a c h u n g t r o n g cả h ệ thống n ộ i d u n g c ủ a cả vở chèo. Th í

d ụ mà n " M ẹ Đốp đ i r a o k h o á n Th ị M ầ u " t h ì t u y chỉ là một mà n

diễn ngắn nhưng d â n g i a n cũng t á c h c h ú n g r a đ ể d i ễ n , mà người

nghe, người t h a m d ự v ẫ n k h ô n g h ề cảm thấy sự thiếu h ụ t n à o đó

trong n ộ i d u n g thể h i ệ n . M à n chèo n à y v ớ i t í n h ngắn g ọ n v à độc

lập tương đối của n ó v ẫ n h o à n t o à n chinh p h ụ c k h á n giả bởi n g h ệ

t h u ậ t k h ắ c h ọ a t í n h c á c h điển h ì nh c ủ a n h â n v ậ t ( x ã trưởng M ẹ Đốp), b ở i sự kết h ợ p nghệ t h u ậ t biểu diễn tổng h ợ p (lời - ca v ũ ) . Tất cả l à m n ê n sức sống và sự tồn t ạ i rất có l ý , trong sự đ ộ c lập

c ủ a n ộ i d ụ n g mà n diễn v ớ i t o à n thể vở diễn. Đi ề u n à y c ũ n g đ ú n g

k h i x é t đ ế n bố cục các v ở t u ồ n g Đồ, k h ô n g thể đ ú c kết c h ắ t c h i u

T

6

4



R



R



T

6

4



R



R



R



T

8

4



T

8

4



170



R



trong sự cô đ ọ n g kiểu c ủ a ca d a o , t ụ c ngữ, h a y n h ư t h ơ Nô m

X u â n H ươ n g , n h ư n g tất cả đều toát l ê n là bố c ụ c c h ặ t c h ẽ , n g ắ n

g ọ n , n h ằ m thể h i ệ n , đ ú c kết một triết lý n h â n b ả n mang mà u sắc

c ủ a d â n g i a n đ ằ n g s a u mỗi tác p h ẩ m c ủ a v ă n h ó a d â n g i a n .

N g a y cả trong t r u yệ n k ể d â n g i a n c ủ a ta c ũ n g v ậ y. T r o n g t ấ t cả

n h ữn g t r u yệ n k ể d â n g i a n c ủ a ta, t ừ t r u yề n thuyết, cổ tích, t r u yệ n

cười, tiếu l â m đ ề u tồn t ạ i với bố cục hết sức g ọ n gàng, ma n g t í n h

triết l ý s â u sắc v à tập trung, Đặ c đ i ể m ấy được q u y đ ị n h b ở i sự tồn

t ạ i , x u ấ t h i ệ n c ủ a n ó từ c u ộ c s ố ng c ủ a d â n gian v ớ i mụ c đ í c h

giải trí c h o người bình d â n . Những tác p h ẩ m c ủ a v ă n h ó a d â n g i a n

được r a đ ờ i v à đ ượ c d i ễ n x ướ n g lại c ũ n g chính tron g h o à n c ả n h

hiếm h o i : n h ữn g l ú c n g h ỉ giải lao b ê n c ạ n h r u ộ n g l ú a , c á n h

đồng, d ướ i gốc đ a , s â n đ ì n h . Th ậ m c h í , n g a y l ú c h ọ đ a n g tiến

h à n h n h ữn g đ ộ n g t á c lao động:

T

8

4



T

8

4



T

8

4



T

8

4



T

8

4



T

8

4



- M ộ t đ à n cò t r ắ n g t u n g b a y

B ê n n a m b ê n n ữ ta c ù n g h á t l ê n .

- H ô m q u a s áng t r ă n g tờ mờ ,

T

7

5



T

7

5



E m đ i tát n ướ c , tình cờ g ặ p a n h .

- H ô m q u a t á t n ướ c đ ầ u đ ì n h ,

Bỏ q u ê n cái á o b ê n c à n h hoa s e n . . .( C a d a o )

Đối v ớ i m ỹ t h u ậ t d â n g i a n , ta c ù n g b ắ t g ặ p mộ t bố c ụ c

đ ượ c c ấ u tạo bởi nghệ t h u ậ t đ ặ c tả h a y lựa c h ọ n n h ữn g h o à n

c ả n h , đ ộ n g t á c tiêu biểu, điển h ì n h n h ấ t để thể h i ệ n c h ủ đề, ý

n g h ĩ a của n ó , điều mà n g h ệ sĩ d â n gian k ý thác. R ấ t đ á n g g ợ i l ạ i

một số d ẫ n chứng từ mỹ t h u ậ t đ ì n h l à n g mà x u thế d â n g i a n h ó a

c ủ a n ó r ấ t r õ r à n g v à đ ầ y t í n h thuyết p h ụ c c ủ a đ ư ờ n g n é t mạ n h

b ạ o , d ứt khoát, với vẻ đ ẹ p đ ộ c đ á o chỉ có được ở n é t t h ẩ m mỹ d â n

g i a n . Đó là n h ữn g b ức c h ạ m k h ắ c g ỗ trên một số đ ì n h l à n g [ 1 4 ,

15, 34] c h o t a t h ấ y k ế t cấu n g ắ n g ọn , n h ờ k h ắ c h ọ a đ ượ c v ẻ đ ẹ p

trong k h o ả n h k h ắ c c ủ a đ ờ i t h ườ n g , n é t đ ẹ p c ủ a d â n g i a n - giữa

b a o v ò n g v â y kiếm tỏa t ì n h cảm c ủ a con người, đ ặ c biệt là tình u

l ứa đơi. Nh ữn g cảnh t r a i g á i đ ù a v u i , cảnh t r a i gái t ắ m t r ầ n ở h ồ

s e n , trong sự t h ế thoải má i nhất... đ ã đ à n g h o à n g xuất hiện giữa chốn

t h â m n g h i ê m - t r u n g t â m v ă n h ó a - c h í n h t r ị - tín ngưỡng [ 75,

T

0

5



R



T

8

4



R



T

0

5



T

8

4



T

8

4



T

8

4



T

1

2



171



87] của cộng đ ồ n g l à n g [81], đ i ề u đ ó nói lên đ i ề u gì ? n ế u khơng

p h ả i là sức sống đ ế n k ỳ l ạ c ủ a d â n g i a n . Ở ta, m ỹ t h u ậ t d â n gian

khơng có n h ữn g b ứ c c h ạ m k h ắ c , h ộ i h ọ a ma n g t í n h chất h o à n h

t r á n g v ề p h ươ n g tiện bố cục. Nh ưn g b ằ n g t h ủ p h á p n g h ệ t h u ậ t

n h ư v ừa n ê u , mỹ t h u ậ t d â n g i a n d ẫ u n g ắ n g ọ n mà d ư b a c ủ a n ó

v ẫ n tràn đ ầ y â m h ư ở n g c ủ a t i n h t h ầ n d â n chủ, h ồ n nhiên, yêu đ ờ i

c ủ a d â n g i a n . Và đ i ề u đ ó l à m nên vẻ đ ẹ p t h ậ t h à i h ò a c ủ a các

t á c p h ẩ m n g h ệ t hu ậ t v ă n h ó a d â n g i a n .

T

1

2



N g ắ n g ọ n , h à m súc, triết l ý . Đó là n h ữn g đ ặ c điểm đ ư ợ c

n h ậ n biết k h á rõ trong bố c ụ c - n ộ i d u n g của h ầ u hết c á c s á n g tác

d â n gian ( v ă n h ọ c d â n g i a n , s â n k h ấ u , m ỹ t h u ậ t d â n g i a n ) .

Trước h ế t , đ ặ c đ i ể m ngắn g ọ n nổi lên n h ư một đ ặ c t r ư n g tiêu biểu

n h ấ t v à v ă n h ọ c d â n g i a n là t h í d ụ đ i ể n h ì n h . S â n k h ấ u d â n

gian, cũng n h ư mỹ t h u ậ t d â n g i a n ở ta k h ô n g có n h ữn g t á c p h ẩ m

h o à n h tráng. M ộ t vở Chèo, Tu ồ n g , có thể d à i , n g ắ n , v à i b a mà n ,

n h ưn g bố cục t ừng p h ầ n l ạ i l à k h á độc lập - từng mà n , rừng p h ầ n

c ủ a một vở có t hể đ ượ c biểu d i ễ n , thể hiện mà người x e m v ẫ n

b ằ n g lòng v ớ i n ộ i dung c ủ a n ó . B ở i lẽ, tính k h á i q u á t , triết l ý ở

từng mà n ấy đ ã l à đ ủ . Tr á i lại, trons s â n k h ấ u h i ệ n đ ạ i , h ì n h thức

biểu d i ễ n ấy l à k h ô n g thể được chấp n h ậ n . Trong- m ỹ t h u ậ t d â n

g i a n c ủ a ta, từ tranh k h ắ c g ỗ d â n gian đến đ i ê u k h ắ c Đì n h C h ù a , đ ề u cho thấy bố c ụ c k h á k h i ê m tốn. Điều n à y đ ã đ ư ợ c mộ t

số n h à đ i ê u khắc L i ê n Xô ( t r ướ c đ â y) x á c n h ậ n ... . M ặ c d ù

v ậ y, t í n h h à m s ú c , triết l ý , c á i triết lý của hiện thực, c ủ a thế t ụ c ,

g i ả n dị, v ẫ n đ ậ m đ à sắc đ ộ n h â n v ă n . Từ n h ữn g c â u c h u yệ n

t h ầ n thoại, n g ụ n g ô n r ồ i cổ tích, t r u yệ n cười, truyện tiếu lâm, câu đ ố

tục g i ả n g t h a n h c h o đ ế n n h ữn g vở C h è o , Tu ồ n g Đồ n h ư " Qu a n

 m t h ị Kí n h " , "Trương Viên", "Nghêu Sò ốc Hến"; Trong t r a n h d â n

gian, điêu k h ắ c Đì n h l à n g ... Tất c ả đ ề u sáng l ê n triết l ý c ủ a d â n

g i a n - Triết l ý c ủ a tự d o - d â n c h ủ - b ì n h đ ẳ n g v à n hâ n á i vì con

người v ớ i mà u sắc g i ả n dị, đ ậ m đ à sắc t h á i c ủ a thế t ụ c , c ủ a h i ệ n

t h ự c . Đi ề u ấ y c h í n h là n g u ồ n cội tạ o n ê n sức sống d i ệ u k ỳ c ủ a

các s á n g t á c d â n g i a n . Tí n h t h ế t ụ c ấy ngày n a y c ũ n g đ ã đ ư ợ c

các n h à đ ạ o diễn s â n k h â u t r i ệ t đ ể k h a i t h á c t r o n g tất cả các l o ạ i

h ì n h c ủ a n g h ệ t hu ậ t biểu d i ễ n (sân k h ấ u . đ i ệ n ả n h ) . Trong t ấ t cả

các b à i t h ơ Nô m c ủ a Xu â n H ươ n g đều t h ấ m đ ẫ m c h ấ t t r i ế t l ý

thô tục, t r ê n n h i ề u c u n g độ. Có b à i là c á i triết l ý g i ả n d ị , k h á g ầ n

T

6

4



T

6

4



T

6

4



172



T

6

4



v ớ i d â n g i a n ( " M ờ i t r ầ u " ," B á n h trôi nước", "Lấy c h ồ n g c h u n g " ,

" Tr á c h Chiêu Hổ"). Ng h e n h ư l à triết l ý từ ca d a o tỏa sáng, dội về ...

Song, t h ơ Xu â n Hư ơ n g còn có n h ữn g b à i mà tính triết l ý t h ế

t ụ c đ ã được kết t i n h ở tầm cao mới, ở sắc đ ộ k h á c . Đ ặ c biệt là ở

n h ữn g b à i thơ n h ư : "Đá Ông chồng B à c h ồ n g " , " H a n g Th a n h

H ó a " , " K ẽ m trống", " Vị n h cái q u ạ t " , " Kh ô n g chồng mà c h ử a " ,

"Thiếu n ữ n g ủ n g à y" v .v .. . Thử l à m một số d ẫ n g i ả i , từ b à i thơ

"Không c h ồ n g mà c h ửa " :

T

6

4



T

6

4



Q u ả n b a o miệng thế lời c h ê n h lệch,

K h ơ n g có, n h ưn g mà có mớ i n g o a n .

C a d a o cũng có c â u :

K h ô n g c h ồ n g mà chửa mớ i n g o a n ,

Có c h ồ n g mà c h ửa , t h ế gian sự t h ườ n g .

T h á i đ ộ của ca d a o là t h á i độ t h á c h t h ứ c , chống t r ả trước cuộc

đ ờ i bất công, ngang trái. Trái lại, ở t hơ Xu â n H ươ n g , ý t h ức ấy đ ã

triển l a n t h à n h triết l ý . Triết lý vì q u yề n sống cho con người. Triết l ý

ấy đ ủ sức n â n g con người lên từ đ a u thương của c u ộ c đ ờ i , k h ô n g

p h ả i chỉ đ ể tồn tại mà là tồn tại t r o n g n i ề m tin, niềm kiêu h ã n h v ề

n h ữn g giá trị c ủ a c h í n h mình . . . Có t h ể thấy sự x u ấ t h i ệ n c ủ a một

loại triết l ý thế t ụ c ở thơ N ô m q u a các b à i :

T

6

4



T

6

4



T

6

4



T

6

4



T

6

4



T

6

4



T

6

4



T

6

4



T

6

4



T

6

4



- C ò n t h ú v u i kia sao c h ẳ n g lẽ,

Trách n g ườ i t h ợ v ẽ k h é o v ơ tình.

(Đề t r a n h tố n ữ )

- Q u â n tử d ù n g d ằ n g đ i chẳng dứt,

Đi thì cũng d ở , ở k h ô n g x o n g .

(Thiếu n ữ n g ủ n g à y)

Đ ứn g trước bức t r a n h thiếu n ữ đ ẹ p , trước hình thể của cô t h ô n

n ữ ... Tất c ả không c h ỉ n h ằ m ca n g ợ i vẻ đ ẹ p của con người, vẻ đ ẹ p

c ủ a con người, vẻ đ ẹ p c ủ a hình khối. Nó đ ã đ ạ i đến sắc đ ộ c ủ a triết

173



l ý - triết lý vì c á i đ ẹ p - cho cái đẹp toàn mỹ c h o con người. M ộ t sự bổ

s u n g t h ậ t t á o b ạ o . X ưa n a y, v ă n h ọ c c ủ a ta thường c h ú tâm thể

hiện cái đ ẹ p c ủ a đ ạ o l ý , đ ạ o đức ( đ i ề u ấy là đ ú n g , n h ưn g k h ô n g

l à đ ầ y đ ủ ) . K h i ế m k h u yế t ấ y c h í n h là xuất p h á t từ q u a n n i ệ m

t h ô sơ, mộc mạc, kiểu c ủ a d â n gian :Tốt gỗ, h ơ n tốt n ướ c s ơ n .n g ữ)

T

6

4



T

8

5



T

6

4



T

8

5



V ă n h ọ c có n ó i đến vẻ đ ẹ p c ủ a con người về mặ t thể hình (mắt

phượng, mà y ngài, lơng mày lá liễu ...), n h ưn g c á i đ ẹ p ấ y cũng đ ượ c

quy chiếu từ cái đ ẹ p t r o n g t â m h ồ n c ủ a con người h a y từ vị trí x ã

h ộ i , c h ỗ đ ứn g c ủ a n h â n v ậ t mà có. Xu â n H ươ n g thể h i ệ n một

triết lý ngược lại. Ấ y là sự đ ề cao, tôn v i n h vẻ đ ẹ p thực sự c ủ a con

n g ư ờ i - Vẻ đ ẹ p ấy trả l ạ i c h o con n g ườ i sự khiếm k h u yế t trong

n h ậ n thức trước đó. Sự khiếm k h u yế t q u a n trọng, hết sức q u a n trọng.

Đó c h í n h là "tốt gỗ" thì n ê n cả "tốt n ướ c sơn". V ẻ đ ẹ p c ủ a con người

là p h ầ n t h ư ở n g c ủ a t ạ o h ó a cho con người. Nó c ầ n đ ượ c khẳng

định. Sức mạ n h c ủ a c á i đ ẹ p , c ủ a cái t h ẩ m m ỹ là v ơ cùng. Nó c ầ n

đ ượ c b ả o v ệ , đ ượ c t r â n trọng cũng n h ư c ầ n được thể h i ệ n . C á i

đ ẹ p - vâng: c h í n h là cái đẹp đ ã n â n g con người lên tầm độ mới. N ó

g i ú p cho con người n h ậ n r a giá trị của mình v à sống đ ún g , sống trọn

v ẹ n cho sự h o à n h ả o c ủ a cái đ ẹ p . Th e o c h ú n g tôi, triết l ý nhân văn

độc đáo c ủ a c á c b à i t h ơ d ạ n g n à y là ở c h ỗ đó. Ở n h ữ n g b à i t h ơ

s a u n à y, n h ư :

T

6

4



T

6

4



T

6

4



T

6

4



T

6

4



T

6

4



R



T

6

4



R



T

6

4



T

6

4



T

6

4



T

6

4



T

6

4



T

6

4



T

6

4



T

6

4



- H i ề n n h â n q u â n tử a i là c h ẳ n g ,

M ỏ i gối c h ồ n c h â n v ẫ n muốn trèo.

(Đèo Ba Dội)

- Đá k i a c ò n biết x uâ n già d ặ n ,

C h ả trách n g ườ i ta l ú c trẻ trung.

( Đá Ồn g c h ồ n g B à c h ồ n g )

- T h ú v u i q u ê n cả n i ề m lo c ũ ,

Kìa c á i diều a i n ó lộn lèo.

( Qu á n Kh á n h )

174



T

6

4



- Q u a c ửa mình ơi n ê n n g ẫ m l ạ i ,

N à o a i có biết n ỗ i b ưn g bồng.

( Kẽ m trống)

- Hồ n g h ồ n g má p h ấ n d u yê n vì cậy, C h ú a d ấ u v u a yê u mội

c á i n à y.

( Vị n h cái q u ạ t )

Đọc n h ữn g c â u t h ơ n h ư thế, đ ã kh ơ n g ít n g ườ i b ả o Xu â n

H ư ơ n g là n h à t h ơ c h u yê n viết về "cái ấy". Đấy là một c á c h đ ọ c ,

một c á c h h i ể u , một cách thưởng t h ức t h ơ Xu â n Hư ơ n g . Ấ y là

q u yề n c ủ a độc giả. C h ú n g tơi n h ì n b ằ n g cái nhìn- đằng sau n h ữn g :

triết l ý n g u yê n t hủ y c ủ a d â n gian - từ tín n g ưỡ n g - Â m d ư ơ n g P h ồ n t h ự c đ ể h i ể u r a c á i triết lý như có v ẻ cười c ợ t - n h ư là v u i

đ ù a của Xu â n Hươ n g , t h ực ra, c h í n h là đ ể thể h i ệ n mộ t t h á i đ ộ ,

một q u a n niệm hết sức n h â n b ả n , hết sức khoa h ọ c c h o mộ t n h u

c ầ u đ ầ y đ ủ vì sự sống c ủ a con người. T h á i đ ộ ấy chỉ có t h ể có được

b ằ n g v à v ớ i sự hiểu biết n h ữn g q u y l u ậ t vì sự tồn t ạ i , p h á t triển

của con người. Triết lý vì con n g ườ i l ạ i x u ấ t h i ệ n ở tầm đ ộ triết lý

t h ậ t đ ộ c đ á o t h ậ t n h â n b ả n trong t h ơ Xu â n H ươ n g . Tóm lại,

X u â n H ươ n g tiếp t h u triết l ý c ủ a n ề n v ă n h ó a d â n gian, n h ưn g

một mặ t q u a n t r ọ n g , chính là bà đ ã s á n g t ạ o trong việc thể h i ệ n

triết lý ấ y c ủ a d â n gian đ ã đ ạ t đến triết l ý ở t â m thế mớ i - đ ộ c

đ á o - đặc b i ệ t - Điều n à y l à m n ê n giá trị v ĩ n h cửu trong s á n g tác

c ủ a Bà.

R



R



3.1.2 Thơ Nôm Hồ Xuân Hương tiếp thu cách kết cấu đối xứng đối lập

trong cấu trúc tác phẩm thuộc văn hóa dân gian



T r o n g các b à i t h ơ Nô m c ủ a Xu â n H ươ n g v à h ầ u hết các

s á n g tác n g h ệ t h u ậ t d â n gian k h ô n g chỉ tồn lại trong b ố cục n g ắ n

g ọ n , súc tích mà đ i k è m v ớ i n ó còn l à kết cấu đối x ứn g , đối l ậ p .

T r o n g c á c sáng t á c nghệ t h u ậ t v ă n h ó a v ă n n g hệ h a y diễn

x ướ n g d â n g i a n , bao giờ cũng c h o t h ấ y sự h i ệ n diện c ủ a h a i vế

đối xứng, hoặc là đối l ậ p . Th ử đ ưa r a một mẫ u các đối x ứ n g cơ b ả n

t h ư ờ n g g ặ p nhất, ta thấy có h a i trục ( h a y h a i tuyến) đối lập (có l ú c

là đối x ứn g ) n h ư sau :



175



Tài liệu bạn tìm kiếm đã sẵn sàng tải về

Chương 3:THƠ NÔM HỒ XUÂN HƯƠNG SỰ TIẾP THU VÀ SÁNG TẠO TỪ CỘI RỄ CỦA NỀN VĂN HÓA DÂN GIAN NỬA CUỐI THẾ KỶ XVIII VÀ NỬA ĐẦU THẾ KỶ XIX.

Tải bản đầy đủ ngay(0 tr)

×